Usmonli vaqfi Barqaror Rivojlanish Maqsadlaridan (SDGs) koʻzlangan ijtimoiy muammolarni hal qilgan. Jumladan, Usmonli vaqfida tugʻilgan insonlar, vaqf maktabida taʼlim olgan,  vaqf korxonalarida ishlab, unga tegishli kasalxonalarida tibbiy xizmatlardan foydalangan va hattoki vaqf yerlariga dafn qilingan.

BRMlarining (SDGs) Shariat maqsadlari(MaS) bilan uygʻunlashuvi va umumiy gʻoyalarni amalga oshirishda vaqf sektori roli va ahamiyati toʻgʻrisidagi tadqiqotlarim davomida, men, Turkiya Vaqf Direksiyasining  Usmonli turklar davrida tuzilgan Turkiyaning turli qismlaridan tanlangan vaqf loyihalari haqidagi ma’lumotlarni o’z ichiga olgan «Ajablanarli asoslar» nomli qiziqarli nashriga duch keldim. Ushbu nashrda taxminan 113 ta vaqf yoritilgan. Ushbu ro’yxatdagi aniq manzara meni quyidagi g’ayritabiiy savol ustida o’ylanishga undadi. Agarda biz vaqt mashinasi yordamida XVIII-XIX asrlarga qayta olsak va qo’limizda BMTning BRMlari to’g’risida imzolangan hujjati bo’lganida, biz qanday qarorlar va hukmlar qilgan bo’lar edik? Usmonli turklar MaS va BRMlarga erishish uchun vaqf institutidan foydalanishda qanday tarixiy tajribaga ega edilar? Yoki jamoaviy mulklar tabiati, ijtimoiy ehtiyojlar (ularni qondirish uchun tashkil qilingan vaqf fondlari tabiatida aks etganidek) hozirgi zamondan juda farq qilgan edimi?

Shunday qilib, men ushbu nashrda hujjatlashtirilgan 113 ta vaqf asoslarini ularning maqsadi va xizmat qilgan ijtimoiy ehtiyojlari asosida tasniflashga va ularni MaS va BRMlarga (SDGs) erishish xaritasiga muvofiqlashtirishga harakat qildim. Taqsimot aks etgan natijalar quyida hukmingizga havola qilinmoqda. Ularning deyarli barchasi Birlashgan Rivojlanish Maqsadlariga mos kelganligini ko’rishingiz mumkin. Istisno qilinganlar ham qashshoqlikni qisqartirish kabi BRMlariga mos keladi. Keling, bir nechta misollarni ko’rib chiqaylik. Shuni ta’kidlashim joizki, ushbu davrlarda xayriya qilguvchilar tafakkuridagi ijodkorlik va innovatsiyalar meni hayratda qoldirdi. Shuningdek, quyida BRMlari tizimidan menda alohida qiziqish uyg’otgan bir nechtasini tanlab oldim.

Misol uchun, BRM 1 yoki qashshoqlikni kamaytirish maqsadini ko’rib chiqaylik. Bundan bilib olamizki, vaqf fondi kambag’allarning soliq majburiyatlarini ham o’z zimmasiga olgan. Jumladan, bevosita yoki bilvosita soliqlar yoki kambag’al va muhtoj insonlar to’lashga moliyaviy imkoniyatlari bo’lmagan har qanday to’lovlar bo’lishi ham mumkin edi. Siz, hozirgi vaqtda, istalgan maosh evaziga yashovchi insondan so’rasangiz, albatta, bir yil davomida kamida bir oy soliq majburiyatlari tufayli daromadsiz qolishi mumkinligini aytadi. Demak, o’rganilayotgan vaqflar hukumat tomonidan talab qilingan soliq to’lovlarini kambag’allar va o’rtahol insonlar hisobidan to’lab, ularga yordam bera olgan. Bundan kelib chiqadiki, vaqf fondlari aslida o’zlarining soliqdan ozod qilinganligi sababidan davlat budjeti daromadlarini kamaytirish o’rniga ko’paytirishga xizmat qilgan. Bundan tashqari, BRM 1 va boshqa ko’plab BRMlarida ko’zda tutilgan yetimlarga g’amxo’rlik qilish masalalari ham vaqflar negizida o’z yechimini topgan.

Kambag’allar uchun soliqlarni to’laydigan ayollar vaqfiMavjud emasBolgariya/Varna/ ProvadiMilodiy 1708-yil
Yetimlarga g’amxo’rlik qilishHaci Timurtaş PaşazadeIstanbulMilodiy 1500-yil
Tumanlar aholisi soliqlarini to’lashEsbak Maraş Kadisi, Müftüzade, es-SeyyidIstanbulMilodiy 1822-yil
Kambag’allarga tozalovchi materiallar va oziq-ovqat sotib olishNot AvailableIstanbulMilodiy 1904-yil
Ijtimoiy himoyaSadr-i Rumeli, Nakibu’l-Eşraf, es-SeyyidIstanbulMilodiy 1846-yil
Kambag’al mahbuslarga nafaqa berishEsbak Kaptan-i Derya, el-HacIstanbulMilodiy 1708-yil
Ehtiyojmandlarning soliqlarini to’lashÇavuşIstanbulMilodiy 1605-yil
Yetim talabalarning kiyim-kechak ehtiyojlarini qondirishAbdurrahman KiziIstanbulMilodiy 1773-yil
Kuchli qashshoqlikka uchraganlarga yordam berishAhmed bin Rahat, el-HattabSivasMilodiy 1321-yil
Kambag’allar uchun qurbonlik qilishAbdurrahman Nafiz Paşa KarisiIstanbulMilodiy 1857-yil

BRM 1

Endilikda, BRM2 yoki ochlikni nol darajagacha tushirish maqsadini o’rgansak, bir nechta qiziq misollarga duch kelamiz. Jumladan, Vaqflardan biri holva yoki shirinliklarni tarqatishga ixtisoslashtirilgan va uning yagona vazifasi shu! Boshqa Vaqflar esa meva yetishtirish va tarqatishga, yana boshqalari masjidlarga ovqat yetkazib berishga moslashgan holda faoliyat yuritgan. Bularning barchasi vaqflarning aniq maqsadga ko’ra (ixtisoslashgan ko’rinishda) faoliyat yuritganligi namunasi bo’lib, ushbu tizim asrlar osha amal qilib kelgan. 

Issiq non tarqatishSahib-i Ata, Emir-i Kebir, el-Konevi, VezirSivasMilodiy 1280-yil
Non tarqatishDavud Ağa ZevcesiTekirdağ /ÇorluMilodiy 1739-yil
Ehtiyojmandlarga issiq ovqat yetkazib berishMengli Giray Kizi, Yavuz Sultan Selim ZevcesiIstanbulMilodiy 1522-yil
Holva tarqatishÇayköy AğasiAmasya/ CentralMilodiy 1780-yil
Mevalar yetkazib berishBiyiklizade, KethüdaBursa/IznikMilodiy 1594-yil
Masjidlarga ovqat tarqatishSadr-i esbak, KöprülüSamsun/ VezirköprüMilodiy 1661-yil

BRM 2

Vaqflarga donorlik qilayotganlar o’rniga o’zimni qo’yib ko’rib, ularni tushunishga urinar ekanman, yuqoridagi kabi vaqf muassalari balki, meva yetishtirish va sotish, holva kabi shirinliklar tayyorlash, hamda nonvoylik bilan shug’ullanuvchi ishbilarmonlar, savdogarlar tomonidan tashkil qilingan degan xulosaga keldim. Shuningdek, ushbu tadbirkorlarning shaxsiy vaqflari ham mavjud bo’lgan. Bir soniya bo’lsada o’ylab ko’raylik. Hozirgi kunda o’z sohasi yoki tadbirkorligi yo’nalishida vaqf tashkil etishni o’ylaydigan ishbilarmonlar salmog’i qancha?

BRM 3 yoki Sog’liqni saqlash maqsadiga to’xtaladigan bo’lsak, Usmonli turk vaqflarida salomatlik va gigienani ta’minlash masalasida – yosh o’g’il bolalarni xatna qildirish, Ramazon oyining ibodat kechalarida asal tarqatish kabi bir qancha qiziqarli chora-tadbirlar amalga oshirilgan. Bunday loyihalarda Islomiy o’lchovlarni ko’rish qiyin emas. Shu sababli, men BRM 3 ni MaS bilan uyg’un deb hisoblayman. Bundan tashqari, yetimlarni yozgi kiyimlar bilan ta’minlaydigan, ko’zi ojizlarga va yuqumli kasalliklarga ixtisoslashgan dispanser, kasalxonalar qurishga mo’ljallangan vaqflar bo’lganini ham ko’rishimiz mumkin.

Bemorlar uchun dori-darmon tayyorlashKanuniIstanbulMilodiy 1547-yil
Bemorlarga uy sharoitida yordam ko’rsatishGermeyanoğluKütahyaMilodiy 1888-yil
Yuqumli kasalliklarni davolashAhmed bin Rahat, el-HattabSivasMilodiy 1321-yil
O’g’il bolalarni xatna qildirishSultan, VeliAmasyaMilodiy 1496-yil
Yetimlar uchun yozgi kiyimlar sotib olishHabib-i Acemi, Kizil, Cami-i KebirUrfaMilodiy 1384-yil
Shifokorlarga kasbiy xulq-atvor qoidalarini o’rgatishSultan Izzedin I Keykavus bin II Keyhüsrev bin II Kiliçarslan bin I MesutTokatMilodiy 1221-yil
Ko’zi ojizlarga xizmat ko’rsatishEl-HacSiirtMilodiy 1903-yil
Boshlang’ich sinf o’qituvchilariga tamakini ta’qiqlashMavjud emasDiyarbakirMilodiy 1833-yil
Ramazon xuftonidan so’ng, namozxonlarga kaçkar asalidan tayyorlangan sirop tarqatishMavjud emasIstanbulMilodiy 1663-yil
Muhtojlar uchun kasalxonalar tashkil etishBezm-i Alem Valide SultanIstanbulMilodiy 1847-yil
Kasalxonalar qurishEbu’l-feth, SultanSivasMilodiy 1200-yil
Bemorlarning huquqlarini himoya qilishSultan Murad-i Salis Validesi, Atik Valide SultanIstanbulMilodiy 1582-yil
Ko’z kasalliklari uchun dori tayyorlashOrtayazici, Tokadi, Sekbanbaşi, el-Hac, Zaim, Hafiz, SeyyidIstanbulMilodiy 1745-yil

BRM 3

BRM 4 yoki Ta’limni qo’llab-quvvatlash maqsadi bo’yicha to’xtaladigan bo’lsak, siz takroran xattotlikka o’qitish, talabalarni ekskursiyalarga olib chiqish, ilmiy kitoblarni tayyorlash, tarqatish va ehson qilish, hamda ta’lim jarayonlariga malakali mutaxassislarni jalb qilish kabi qiziq misollarga duch kelishingiz mumkin. Darhaqiqat, biz bu tadqiqotlardan so’ng zamonaviy vaqflar bo’yicha ham izlanishlar olib bordik, ammo ushbu misollardagi kabi aniq maqsadga va yaqqol harakat dasturlariga yo’naltirilgan vaqflarni topishimiz qiyin bo’ldi. Ehtimol, bu kabi samarali faoliyatga – Usmonli turklar davridagi ko’pchilik vaqflarning, zamonaviy vaqflar singari ko’plab maqsadlarga to’la, keng ko’lamdagi ijtimoiy kun tartibiga emas, balki, har  bir vaqf yagona mikroskopik maqsadga yo’naltirilganligi sabab bo’lsa ne ajab?!

Pansionatlarga stipendiya berishAntep Müftüsü, Müderrisin-i Kiramdan, KozanizadeGaziantepMilodiy 1831-yil
Talabalarni ekskursiyalarga olib chiqishMelek Ahmed Paşa Kizi Fatma Hanim SultanIstanbulMilodiy 1716-yil
Talabalar uchun kiyim-kechak va o’quv qurollari sotib olishSefer Ağazade, Istabl-i Amire de KaşikciIstanbulMilodiy 1730-yil
Xattotlik san’atiga o’qitishNot AvailableIstanbulMilodiy 1740-yil
Kitoblarni ta’mirlashEş-ŞeyhKastamonuMilodiy 1860-yil
Kambag’al bolalarga ta’lim berishVeli, Gazi SultanAmasyaMilodiy 1495-yil
Ilmiy kitoblarni ehson qilishÇildir Valisi, Sefer Paşazade, el-HacAhiskaMilodiy 1756-yil
Ta’lim sohasiga malakali kadrlarni jalb qilishValide-i Sultan Mehmed Han bin Kanuni Süleyman HanIstanbulMilodiy 1551-yil

BRM 4

BRM 5 haqidagi ma’lumotlar juda ham qiziq, chunki, u ayollar imkoniyatlarini kengaytirish xususida bo’ladi. Arzirli sabablarga ko’ra Islomiy iqtisodchilar bu konsepsiya bilan unchalik yaxshi chiqishmaydilar. Chunki, Islomiy mikromoliya doirasidagi amaliyotchilar nafaqat ayollarning, balki butun oilaning huquqlari va imkoniyatlarini kengaytirish haqida qayg’uradilar. Islom oilani bir butunlik, yaxlit birlik deb hisoblaydi. Siz bu integral birlikning bir qisminigina kuchaytirish haqida o’ylay olmaysiz. Ammo, ayollarning tashlab ketilish va ko’chish holatlari ham bo’lishi mumkin. U holda, siz, darhaqiqat ularni boshpana va barcha hayotiy zaruratlar bilan ta’minlash majburiyatini olasiz. O’sha davrlarda Usmonlilar vaqflari orqali ko’pchilik yaxshi va muvaffaqiyatli turmush qurishni maqsad qilgan (kuchli oila asosiy omil sifatida qaralgan). Shuningdek, bu jarayon Shariatning nasl-nasabni asrash va rivojlantirish maqsadi bilan aniq bog’langan. Agar siz nikoh va oilani jamiyatning muhim bo’lagi sifatida qaramas ekansiz, bu maqsadga erisha olmaysiz. Demak, nikoh Islomda juda muqaddas institut bo’lib, bunda er va xotin ahamiyatli, oila esa jamiyat rivojlanishida juda muhim rol o’ynaydi. Ayni shu jihat zamonaviy siyosatchilar tomonidan qabul qilish qiyin bo’lgan konsepsiyadir. Shunday qilib, Usmonli turklar ko’rgan choralar, ehtimolki, ushbu maqasidni – oilani himoya qilish va tarbiyalashni ayollarning imkoniyatlarini kengaytirish bilan muvofiq ko’rinishi deb tasniflash mumkin. Shuningdek, o’sha davrlarda beva ayollarni boshpana bilan ta’minlaydigan vaqf fondlari mavjud edi. Qiziq jihat shundaki, hatto (kambag’al) qizlar uchun sapro, maxr masalalarini hal qilishga mo’ljallangan vaqflar ham faoliyat ko’rsatgan. Qiz farzandni saprolarini yetarli qilib, turmushga uzatish ota-onaning islomiy farzidir, vaqflar esa bu vazifani kambag’al ota-onalar uchun bajargan, hamda yetim qizlarga moliyaviy tomondan ota-ona o’rnini bosa olgan. Shu bilan birgalikda kambag’al va yetim kelinlar uchun liboslar tayyorlashga mo’ljallangan vaqflar ham mavjud bo’lgan

Qizlar sarposini tayyorlashSadr-i Rumeli, Nakibu’l-Eşraf, es-SeyyidIstanbulMilodiy 1845-yil
Ayollar boshpanasiEl-Hac, inegöllüzadeBursa,  inegölMilodiy 1916-yil
Qashshoq bo’ydoqlar birlashmasiII Selim KiziIstanbulMilodiy 1573-yil
Qashshoq va beva ayollar ehtiyojlarini qondirishDefterdar Mustafa Çelebi ZevcesiIstanbulMilodiy 1588-yil
To’y marosimini uyushtirish va qashshoq ayollarni kiyim bilan ta’minlashÇapanzade Abdulfettah Bey KiziIstanbulMilodiy 1865-yil

BRM 5

BRM 6-ga nisbatan yana bir nechta qiziqarli misollar keltirilgan. Suv quduqlarini qazish bilan bir qatorda vaqflarning (hozirgi ko’pchilik vaqflar singari) ba’zilari sovuq qish paytida tahorat uchun issiq suv yetkazib berishga bag’ishlangan. Xuddi shu tarzda, issiq yozda sovuq suv tarqatadigan yoki hammom quradigan va odamlar uchun uy yuvadigan vaqflar ham mavjud edi. Ma’lumki, BRM 7 yorug’lik va elektr energiya bilan ta’minlashni maqsad qiladi. Ushbu namunada biz minoralar va masjidlarning yoritilishi holatlarini topdik.

Yozning issiq vaqtida sovuq suv tarqatishHoca-yi SultaniIstanbulMilodiy 1571-yil
Qish mavsumida namozxonlarni issiq suv bilan ta’minlashKocabeyzadeAnkaraMilodiy 1721-yil
Suv quduqlarini qazishKiziIstanbulMilodiy 1720-yil
Zararkurandalarni yo’q qiladigan suv vaqflariŞeyh Ali SemerkandiÇankiri, Eskipazar, Şeyhler Çamlidere villageMavjud emas
Odamlar uchun hammom va cho’milish joylarini qurishSakizli, es-SeyyidMedinaMilodiy 1713-yil
Namozxonalar va yuvinish xonalari qurishHaci IsmailoğluIstanbulMilodiy 1762-yil

BRM 6

Munosib ish o’rinlari yaratish va bandlikni ta’minlashga bag’ishlangan BRM 8 juda muhim maqsadlardan biridir. Usmonlilar vaqflarning ba’zilarining maqsadi esa – ishsiz qatlamga o’zini band qilish yoki tadbirkorlik orqali mustaqil ish o’rinlari yaratishga ko’maklashish, hamda kasod bo’layotgan savdogarlarga sanoat korxonalari tashkil etishga yordam berish hisoblangan. Tabiiyki, bu vaqflar orqali jonli ishbilarmonlik madaniyati ta’minlashga erishilgan. Bizning zamonamizda ham ular faoliyati ipakchilik, urug’larni saqlash, qishloq xo’jaligi vositalarini etkazib berish, daraxtlar ekish va hokazolar  faoliyatlarga bag’ishlangan vaqflar ko’rinishida davom etib kelmoqda.

Daraxtlar ekishUmera-yi DeryadanSakizMilodiy 1105-yil
Ipakchilik fermalarini rivojlantrishEdirne GovernerEdirneMilodiy 1923-yil
Fermerlarni qishloq xo’jaligi vositalari bilan ta’minlashAhmed bin Rahat, el-HattabSivasMilodiy 1701-yil
Qishloq xo’jaligi maydonlarini qayta ishlashEs-SeyyidIznikMilodiy 1749-yil
Urug’larni saqlashCedid, Semiz, GedikIstanbulMilodiy 1565-yil
Fabrikalar barpo etishLaleli SultanIstanbulMilodiy 1773-yil
Bankrot bo’layotgan savdogarlarga yordam berishKile (Keyli) Naziri, el-Hac, Silahşor-i ŞehriyarIstanbulMilodiy 1826-yil

BRM 8

Infratuzilmaga mo’ljallangan vaqflarga namuna sifatida suv havzalari orqali transport harakatini yoki qutqaruv kemalarini ta’minlashga xizmat qilgan vaqflar tashkil qilinganini ko’rish mumkin.

Daryoda transportni ta’minlashSinan BeyIstanbulMilodiy 1522-yil
Van ko’lida shoshilinch yordam kemasini taqdim etishDiyarbakir BeylerbeyiVanMilodiy 1588-yil
Infratuzilma xizmatlarini ko’rsatishKaptan-i Derya, Cezayirli, GaziÇanakkaleMilodiy 1777-yil

BRM 9

Biz o’rganayotgan vaqflarning katta qismi shaharlar uchun mo’ljallangan edi. Ko’pchilik turli xil ehtiyojlarini barqaror imkoniyatlarga ega bo’lgan shaharlar orqali qondirishga intilgan. Shunday qilib, vaqflarning deyarli uchdan bir qismi yo’l harakati xavfsizligini ta’min etish, mehmonxonalar qurish, shahar estetikasini saqlash, grafitlarni yo’q qilish uchun mo’ljallangan vaqflar edi va bu ro’yxat davom etmoqda. BRM 11, yani shaharlar barqarorligi va mushtashamligini taminlash masalasida quyida musulmonlar va g’ayridinlar uchun qabristonlar qurish kabi yaxshi misollarning juda yaxshi amalga oshirilganligini ko’rish mumkin. 

Grafitlarni o’chirishEbulfeth, Fatih SultanIstanbulMilodiy 1470-yil
Favvoralarni ta’mirlashBaradoğluAmasya/GümüşhaciköyMilodiy 1860-yil
Isrofgarchilikning oldini olishSultan Üçüncü Mehmedoğlu Ahmed HanIstanbulMilodiy 1613-yil
Yoz va qishda odamlar dam olishlari uchun lagerlar tashkil etishLüfti Efendi AzadlisiIstanbulMilodiy 1754-yil
Kambag’al qariyalarga uy sharoitida yordam ko’rsatishYorgani Emirzade, Sirkecibaşi, es-SeyyidIstanbulMilodiy 1597-yil
Shahar estetikasini saqlashMehmed Hayri PaşaIstanbulMilodiy 1903-yil
Mehmonxonalar qurishSari, Berber, MüftüIzmirMilodiy 1673-yil
Issiq kunlarda jamoat favvoralariga qor qo’yishMehmudzade, el-HacAydin/AtcaMilodiy 1860-yil
Yo’l harakati xavfsizligini boshqarishMavjud emasAntakyaMilodiy 1705-yil
Daryolar bo’yida ibodat joylarini qurishDergah-i Ali Gediklilerinden, YeğenIstanbulMilodiy 1766-yil
Shahid va sahobalarning ziyoratgohlarini ta’mirlashHaci, ÖmeroğluKayseriMilodiy 1832-yil
Mevlevi darveshlari uyiga zaytun bog’ini ehson qilishSarioğlu EşiIstanbulMilodiy 1883-yil
Masjidlar va minoralarni yoritishel-HacAydinMilodiy 1742-yil
Ziyoratchilar uchun dam olish joylarini qurishKazaskerBursaMilodiy 1570-yil
Atrof-muhitni obodonlashtirishNebizade el-HacIstanbulMilodiy 1596-yil
Yo’l qoplamalarini ta’mirlashSadr-i Rumeli, Nakibu’l-Eşraf, es-SeyyidIstanbulMilodiy 1861-yil
Keksa ayollar uchun uylarni qurishSultanIstanbulMilodiy 1553-yil
Qishloqqa kelgan musofirlarni mehmon qilishMavjud emasBalikesir/EdremitMilodiy 1757-yil
Tabiiy ofatdan keyin texnik ta’mirlash ishlarini olib borishHassab Haci IskenderzadeIstanbulMilodiy 1549-yil
Ko’priklarni ta’mirlashRumeli Beylerbeyi, Kara, Anadolu BeylerbeyiMacedonia/ SkopjeMilodiy 1514-yil
Tarixiy joylarni himoya qilishHaci Mehmed oğlu Ali EfendizadeÇanakkale/ÇanMilodiy 1801-yil
Favvoralar bilan ta’minlashKayseriliErzurum Milodiy 1722-yil
Hojilar, darveshlar va kambag’allar uchun dargohlar qurishEl-Hac, Hoca, Vilayet Meclis-i AzasiUrfaMilodiy 1860-yil
Tarixiy joylarning ichki dizayni va tozaligiga g’amxo’rlik qilishKöprülüzade, Diyarbakir and Van ValisiDiyarbakirMilodiy 1721-yil
Musulmon va g’ayridinlar uchun qabrlar qurishSilahdar-i ŞehriyariIstanbulMilodiy 1795-yil

BRM 11

Ko’pchilik hollarda, dastlabki islom ulamolarimiz sayyorani va atrof-muhitini saqlab qolish muhimligini to’liq anglamagan deb ishonishadi. Vaholangki, Usmonli turklarga tegishli vaqflarning bir qismi BRM14 va BRM15-da ko’zda tutilgan maqsadlarga, ya’ni, atrof-muhitni, yer va dengiz boyliklarini muhofaza qilishga yo’naltirilganligi yuqoridagi tahminni yo’qqa chiqaradi. Jumladan, quyidagi misollar orasida kabutarlar uchun boshpana qurish, ko’llarni tozalash va laylaklarni himoya qilish vaqflarining borligi, ushbu jamiyatlarning barchasida hayvonlarga va tirik mavjudotlarga g’amxo’rlik qilinganligini anglatadi.

Atrof muhitni va o’rmon xo’jaligini muhofaza qilishAltunizadeIstanbulMilodiy 1885-yil
Bosforda toza havo olish uchunPeksimetçibaşiIstanbulMilodiy 1730-yil
Daryo bo’yiga tollarni ekishSadrazam, Sokullu, Sokullu, Şehid, Tavil, Ibrahim HanzadeIstanbulMilodiy 1574-yil
Jamoat hayvonlari va yo’lovchilarni suv bilan ta’minlashMavjud emasAydin/TireMilodiy 1544-yil
Hayvonlar uchun o’tloqlarni tashkil etishAdana Beylerbeyi, RamazanoğluAdanaMilodiy 1538-yil
Ko’cha hayvonlariga non berishEl-Hac, es-SeyyidIstanbulMilodiy 1778-yil
Kabutarchilikni yo’lga qo’yishÇandarlizadeBursaMilodiy 1707-yil
Hayvonlar va urug’larni yaxshilashAhmed bin Rahat el-HattabSivasMilodiy 1321-yil
Laylaklarni himoya qilishMürselli, HaciIzmir, ÖdemişMilodiy 1889-yil
Ko’llarni tozalashMavjud emasEdirneMilodiy 1585-yil

BRM 14-15

BRM16 shaxslarning qadr-qimmati va ularning nizolardan xoli bo’lgan tinch jamiyatlarda yashash huquqi haqida. Ba’zi vaqflar mamlakat dengiz kuchlarini qo’llab-quvvatlash yoki armiyani moddiy-texnik bazasini rivojlantirish orqali mudofaa tizimini mustahkamlashga bag’ishlangan edi. Hattoki, ular orasida nasroniy qullarni qutqarish, musulmon qullarni qutqarish va urushga ketayotgan faxriylarni otlar bilan ta’minlashga qaratilgan vaqflarni ham ko’rish mumkin.

Muqaddas kechalarda mahbuslarni davolashEs-SeyyidBursaMilodiy 1799-yil
Xristian qullarini qutqarishMavjud emasIstanbulMilodiy 1740-yil
Musulmon qullarni qutqarishSelahaddin Pehlivan KiziDamascusMilodiy 1308-yil
Qullarni birlashtirishMavjud emasEdirneMilodiy 1472-yil
Qutqaruvchilarga yordam berishSubaşiIstanbulMilodiy 1576-yil
Dengiz kuchlarini qo’llab-quvvatlashMavjud emasIstanbulMilodiy 1910-yil
Armiyani moddiy-texnik jihatdan ta’minlashSultan Selim III ValidesiIstanbulMilodiy 1795-yil
Urushga ketayotgan faxriylarga otlar berishSadrazam, Sokullu, Sokullu, Şehid, Tavil, Ibrahim HanzadeIstanbulMilodiy 1574 -yil

BRM 16

Shunday qilib, Usmonlilar jamiyat manfaatlari – ko’p miqdordagi jamoat mollariga bo’lgan ehtiyojlar haqida o’ylaganliklari va bu masalalarga vaqf instituti orqali yechimlar topganliklari, aslida, noodatiy va ajablanadigan holat emas. Jumladan, o’sha davrlarda insonlarni haj safariga jo’natish, masjidlarni tozalash, namozxonalarda soatlarni ta’mirlash xizmatini ko’rsatish kabi dinni himoya qilishga qaratilgan vaqflar ham mavjud edi.

Endi zamonaviy vaqflarga nazar tashlaydigan bo’lsak, ular Birlashgan Rivojlanish Maqsadlari (BRM) va MaS ga qay darajada mos keladi? Biz ushbu savolga javob beradigan keng qamrovli tadqiqotning jarayondamiz. Dastlabki natijalar shuni ko’rsatadiki, zamonaviy vaqf institutlari oldida uzoq yo’l bor. Ularning asosiy qismi ta’lim va sog’liqni saqlash tizimida malakalarini oshirish, gender tengligi va sog’lom turmush tarzini yaratish va kambag’allarni moliyalashtirish kabi bir nechta masalalarni hal qilishga qaratilgan. Kelgusida bu yo’nalishlar qatoriga qishloq xo’jaligi va infratuzilmani yaxshilash ham kiradi.

Usmonli turklar imperiyasida vaqf xizmatlari keng ko’lamda tarqalgan. Quyidagi bayonotda ta’kidlanganidek, Usmonli  vaqflari BRMlar doirasida va hatto undan tashqari ham ko’plab ijtimoiy muammolarni hal qila olgan. Odamlar vaqf mulkida tug’ilganlar, vaqf maktablarida o’qiganlar, vaqf korxonalarida ishlaganlar, vaqf kasalxonalarida davolanganlar va vaqf yerlarida dafn qilinganlar.

_____________________________________________________________
Dr.Nilufar Allaberganova tomonidan tarjima qilingan

About the Author Mohammed Obaidullah

Dr. Mohammed Obaidullah is an economist based in Jakarta, Indonesia

Javob berish

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Изменить )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Изменить )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Изменить )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Изменить )

Connecting to %s

%d bloggers like this: